محمدبن رُشَيْد
محبالدين ابو عبداللّه محمدبن عمر سبطي فهري اندلسي. مورخ، محدث و جغرافيدان مراكشي. در 1259، در سيوطه زاده شد، در آن جا و در فاس تحصيل كرد؛ در 1284 ـ 1285، همراه محمدبن عبدالرحمنبن حكيم زبيدي لخمي اشبيلي، مورخ و خطيب (مقتول در 1309)، عازم حج شد؛ پس از بازگشت هر دو در 1292 ـ 1293، در غرناطه مقيم شدند. محمدبن رشيد پس از مرگ دوستش به ميهنش بازگشت؛ در 1321، در فاس درگذشت.
او كتابهايي دربارهٴ حديث، شرححال، و دو سفرنامه نوشت.
1 ـ الرِحْلَتانِ. دو سفرنامه، يكي در باب اسپانيا، و ديگري دربارهٴ افريقا، هر دو شامل اطلاعاتي دربارهٴ تاريخ طبيعي و همچنين تاريخ ادبيات اين كشورها.
2 ـ كتاب سلسلة السماع و افادة النصيح. تأليف در 1290 ـ 1291، در سبته. يادداشتهايي دربارهٴ محدثين و فقهاي اسپانيا.
3 ـ كتاب السَنَن الاٴبْيَن و المَوْرِد الاٴمْعَن. شرح حال بخاري و مسلم.
4 ـ مَلاْ ٴ العَيْبة في ما جَمَعَ بطولَ الغيبه في الرحلة الي مكة و طيبة.
يادداشتهايي دربارهٴ فضلايي كه در حدود 1300، در قاهره و اسكندريه ميزيستند.
ه . مسلمانان شرقي
¿ يادداشتهاي مربوط به نصيرالدين طوسي، قطبالدين شيرازي، قزويني، وطواط و جويني.
و. چيني
چئانگ ته1
در حدود 1259، برآمد. جهانگرد چيني. در 1259، از قراقوروم به آسياي غربي سفر كرد، و منگوقاآن او را نزد برادرش هولاكو فرستاد، كه در آن هنگام، تازه از برانداختن خلافت و ويران كردن بغداد (1258)، فراغت يافته بود. شرح سفر وي2 را ليو يو نقل كرده است. اين شرح گزارش روزانهٴ سپاه هلاكو نيست، بلكه توصيف سفر چئانگ ته، و برخي اظهارات مربوط به فتوحات هولاكوست. كتاب چئانگ ته خيلي كمتر از تأليف چئيو چئانگ ـ چئون (نيمهٴ اول سدهٴ سيزدهم)، داراي ارزش جغرافيايي است، ولي اعتبار تاريخي آن بيشتر است. آن را ميتوان معادل شرحي دانست كه رشيدالدين در آغاز سدهٴ چهاردهم، عرضه كرد (جامعالتواريخ).